Croes Sant Lawrens
Croes wreiddiol eglwys Sant Lawrence (RCAHMW 1925: Crown Copyright: RCAHMW)
Y Groes Gwreiddiol
Yn cefn gwlad hardd Sir Benfro mae eglwys fach Sant Lawrence o'r ddeuddegfed ganrif. O fewn yr eglwys hon mae nodwedd ddiddorol: carreg gerfiedig (yn y llun), y credir ei bod yn dyddio o'r ddegfed ganrif, wedi'i hadeiladu i mewn i mur ddeheuol y gangell.
Yn sefyll tua 19" o uchder, credir bod y groes Geltaidd wedi bod yn farciwr bedd o'r Oesoedd Canol cynnar ar y safle yn wreiddiol, mae'r garreg (carreg silt goch tywyll, wedi'i smentio â chwarts), o Fae Caerfai, 20km i ffwrdd.
Y Broses Ailadeiladu
O edrych ar ddelwedd y gwreiddiol, mae'n amlwg gweld y difrod sydd wedi'i ddioddef. Mae'r fraich ddwyreiniol wedi diflannu bron yn llwyr, ynghyd â'r cylch dwyreiniol, ac mae'r gwaith clymau ar y cylch sy'n weddill yn wan, gan ddangos effeithiau erydiad.
Un o'r pethau sy'n gwneud fy nhasg yn haws, gydag adfer gwaith clymau o leiaf, yw'r ffaith ei fod fel arfer yn batrwm ailadroddus cyson. Gydag amser a phrofiad, mae'n dod yn haws gweld i ble roedd y clymau'n mynd, neu ddewis o'r opsiynau terfynol sydd ar gael i'w orffen. Gyda'r groes hon, oherwydd y fraich orllewinol a deheuol sydd wedi goroesi, y gwaith clymau gweladwy o amgylch y cylch, a'r gwaith clymau sy'n weddill o'r fraich ogleddol, gwnaed ail-greu'r patrwm a'i ddwyn yn ôl o hanes yn gymharol hawdd.
1
2
3
Y Broses Cerfio
Cerfais y groes benodol hon allan o dderw, un o fy hoff goed personol i'w gerfio, ac nid dim ond oherwydd mai dyma goeden genedlaethol Cymru! Roedd yn un o'm gweithiau cyntaf mwy, yn sefyll dros 3 troedfedd o uchder, ac er iddo ddod â heriau newydd a chromliniau dysgu, roedd yn bleser pur ei gerfio.
Yr her gyntaf, a gellid dadlau mai'r her fwyaf, rwy'n ei hwynebu gydag adfer yw brwydr rhwng bod yn gerfiwr/crefftwr pren, a bod yn hanesydd. Wrth weithio gydag arteffactau hŷn gall fod camgymeriadau bach (neu fawr) yn aml. Weithiau nid yw'r gwaith clymau'n cyd-fynd yn iawn, neu bydd yn anghymesur iawn (ac nid mewn ffordd dda, i'm llygad i o leiaf). Boed hyn oherwydd camgymeriad dynol, barn y cerfiwr gwreiddiol yn pallu am eiliad, ystumio bwriadol er mwyn effaith artistig, gwaith atgyweirio amhriodol, neu ryw reswm arall, gall weithiau fy arwain i benbleth bach. Os yw'n ddarn rydw i wedi dewis ei greu, ac nid darn a gomisiynwyd yn benodol fel ail-greu, gallaf weithiau gael yr ysfa i drwsio'r problemau hyn. A ddylwn i geisio creu'r darn perffaith hwnnw yr oedd y cerfiwr, efallai, wedi bwriadu ei wneud? P'un ai dyma'r penderfyniad cywir ai peidio, dydw i ddim yn siŵr, ond fel arfer rwy'n ei gadw'n union fel yr oedd: fel rwy'n ei ddweud bob amser, mae harddwch yn yr amherffeithrwydd, mae stori o fewn pob un o'r llinellau hynny. Yn ffodus i mi, gwnaed y groesiad penodol hwn yn dda iawn, ac ni phrofodd fy OCD o gwbl!
Yn strwythurol, yr unig broblem a wynebais mewn gwirionedd oedd gyda'r fodrwy. Er bod cymal glud yn fwy na digon ar gyfer y canol, doeddwn i ddim yn ymddiried mewn arwynebedd mor fach o'r modrwyau i ymdopi â grymoedd troellog pren (mae'r goeden bob amser yn ennill!). I unioni hyn, penderfynais wneud nodwedd fach ar y cefn, gan fewnosod rhywfaint o ffawydd yn llorweddol ar bob un o'r pedwar ymyl, lle mae'r fodrwy'n cysylltu â'r canol, i gynnig ychydig mwy o sefydlogrwydd strwythurol (gweler delwedd rhif 2).
Mwy o wybodaeth
Os hoffech gomisiynu cerfiad pren, ymholi am ail-greu neu adferiad, mae croeso i chi gysylltu â mi gan ddefnyddio'r ffurflen 'Comisiynu Gwaith' neu'r dudalen 'Cysylltwch'.
Hefyd, os oes gennych ddiddordeb, cymerwch olwg ar fy ngwerthdy. Byddaf i'n dechrau rhoi rhai o fy ngherfiadau, darnau dodrefn ac eitemau pren ar werth yn y dyfodol agos iawn, felly cofiwch gadw fy nhudalen a ddychwelyd o bryd i bryd i weld beth rydw i 'di bod yn wneud!
Diolch.